Femmy ten Cate: “Ik weet dat het verhaal tijdens het schrijven een eigen richting kiest”

Een zoon van zevenentwintig, opgesloten door zijn moeder: dat is Moederliefde. Rond die ene ruimte bouwde Femmy ten Cate een heel boek. Ze vertelt hoe ze de spanning volhield, en waarom schuldgevoel het echte thema werd.

Je was jarenlang journalist en hoofdredacteur voordat je fictie ging schrijven. Wat kon je in een roman kwijt dat in de journalistiek niet lukte?

De belangrijkste overeenkomst tussen fictie en journalistiek is dat woorden je instrument zijn. Je zo goed mogelijk uitdrukken in taal. Verder zie ik vooral verschillen.

Journalistiek hoort om feiten te draaien, om een (voor zover mogelijk) objectieve weergave van de werkelijkheid en – met uitzondering van opiniestukken – veel meer om meningen van anderen dan die van de journalist.

Omdat ik meen zelf ook iets van waarde te melden te hebben schrijf ik romans. Ik voel de drang om iets dat ik geleerd heb van het leven door te geven, fictie is voor mij de beste vorm daarvoor.

Vaak wordt fantasie als een van de grote verschillen gezien. Dat klopt voor mij minder. In fictie verzin ik geen nieuwe wereld, op de werkelijkheid zoals ik die ken, projecteer ik een laag waarin in principe alles kan en mag. Daarin vertel ik een verzonnen verhaal dat echt gebeurd zou kunnen zijn.

Je vorige boek, Reset jezelf, was non-fictie. Moederliefde is een literaire thriller. Wat van die non-fictiehouding nam je mee, en wat moest je juist loslaten?

Reset jezelf is een journalistiek product. Als journalist kies ik voor klare taal, streef ik naar volledige duidelijkheid, wil ik zo weinig mogelijk ruimte laten voor verschillende interpretaties. Door die jarenlange conditionering ben ik ook in romans en verhalen geneigd veel te veel uit te leggen, wat voor een lezer van fictie strontvervelend is.

Dat uitleggen sta ik mezelf toe in eerste versies van een verhaal, zodat ik lekker door kan stomen, daarna is het een kwestie van schrappen.

Als journalist heb je jaren de rode pen door andermans teksten gehaald. Hoe is het om die pen vervolgens in je eigen verhaal te zetten? Of lukt dat moeilijk omdat het je eigen verhaal is?

Ik vind het juist fijn om – soms jaren – te schaven aan een tekst van mezelf, al heb ik er soms ook plotseling mijn buik helemaal van vol. Bij tijd en wijle, als ik niet tevreden raak over het resultaat, is het zelfs een strijd.

Overigens heeft iedereen blinde vlekken, in mijn eentje kom ik niet tot mijn beste versie. Ik heb een paar vriendinnen, echte lezers, die me eerst van commentaar voorzien, daarna een professionele redacteur. Dat is goud waard.

Bij het boek waar ik nu aan schrijf, zorgt Liesbeth Vries ervoor dat ik mijn teveel aan uitleg ook daadwerkelijk schrap; ze houdt scherp in de gaten dat ik blijf bij wat ik met mijn boek wil vertellen, haalt me terug van zijpaden die ik soms insla omdat ik denk: dat wil ik ook nog wel kwijt; ze wijst me op herhalingen en nog veel meer.

In Moederliefde schuurt het familieverhaal tegen de publieke wereld aan: de verdwenen tante is een bekende politica. Hoe hield je die politieke laag ondergeschikt, zodat hij het verhaal over een gezin niet overnam?

Door te focussen op de binnenwereld van de hoofdpersoon. Voor hem draait het om zijn tante als persoon, daar voelt hij een schuld aan. Wanneer ze een andere politieke overtuiging had gehad, zou hij ook daarin meegegaan zijn.

Wel is het zo dat ik niet voor niets koos voor de rode kleur van de tante, zodat ik ook wat van mijn eigen frustraties over falende politiek kwijt kon.

Het hele boek speelt zich grotendeels af in en rond één kelder, met een zevenentwintigjarige man die door zijn moeder wordt vastgehouden. Hoe houd je spanning vast in zo’n kleine, besloten ruimte?

Dat was best lastig. Om de eentonigheid van zijn bestaan in de kelder te benadrukken, schreef ik het eerst in de vorm van een dagboek en herhaalde ik zijn dagelijkse routine. Dat bleek saai.

Het dagboekidee ging overboord, waardoor ik de eentonigheid beter kon doseren. En natuurlijk zijn er de vele flashbacks waarin de backstory verteld wordt, die de lezer telkens uit de kelder laten ontsnappen.

De ontknoping hangt op de vraag waaróm Leen is opgesloten, een antwoord dat hij zelf moet vinden. Hoe bouw je een verhaal waarin de hoofdpersoon, en de lezer, het antwoord pas op het eind krijgt?

Alweer doseren. Daar is denk ik geen techniek voor, dat doe je op gevoel. Het is balanceren op een slap koord en vooral goed bij de les blijven. Wellicht is het goed om precies te noteren wat je waar prijsgeeft, dat heb ik niet gedaan.

De dreiging in Moederliefde is psychologisch, niet fysiek. Waarom koos je ervoor de spanning daar te houden?

Ik wilde een verhaal schrijven over schuldgevoel en de impact die dat op een mensenleven kan hebben (daar gaat mijn volgende boek trouwens ook weer over). Dat speelt zich af in de psyche. Ik wil het hebben over gewone mensen met gewone problemen. Fysiek geweld in de vorm van moord en doodslag vind ik minder interessant.

Het verhaal springt tussen heden en verleden, en de sleutel ligt in dat verleden. Hoe ordende je die wissels tussen de tijdlagen zodat de lezer de draad niet kwijtraakt?

Ook daar gebruikte ik geen techniek voor, ik schreef geen tijdlijn uit, werkte niet met kaartjes met scenes erop waarmee je inderdaad je verhaal kunt ordenen. Daarvoor ben ik te weinig administratief ingesteld denk ik. Of te lui.

Het bespaart achteraf vast tijd omdat je dan minder hoeft te verplaatsen en kloppend te maken. Maar voor mij is schrijven een organisch proces waar tijdens het schrijven het een uit het ander voortvloeit.

Sommige recensenten noemen Moederliefde een thriller, anderen een psychologische roman. Maakt dat onderscheid jou als schrijver iets uit, en schreef je met een bepaald genre in gedachten of niet?

Ik begon aan Moederliefde met het idee een psychologische roman te schrijven. De opsluiting, die vooral een vormkeuze was, een manier om het achterliggende verhaal te vertellen, bleek een dusdanig sterk stempel te drukken op het verhaal dat ik geen enkel bezwaar had tegen de keuze van de uitgever om het een literaire thriller te noemen.

Reset jezelf gaat over perfectionisme en prestatiedruk, Moederliefde over een moeder die haar greep niet loslaat. De gemeenschappelijke rode draad lijkt daarom druk en controle te zijn. Is dat iets waartoe je je aangetrokken voelt?

Moederliefde gaat zeker over druk, in dit geval veroorzaakt door schuldgevoel. Dat laatste is voor mij het kernthema, het is iets waar ik in mijn eigen leven mee te maken heb gehad.

Maak je vooraf een uitgewerkte plot, of ontdek je het verhaal al schrijvend? En waarom werk je op die manier?

Ik schrijf met het thema voor ogen en het begin van het verhaal. Hoe het verder gaat en hoe het eindigt daar heb ik wel een idee over, maar werk dat niet uit. Ik weet dat het verhaal tijdens het schrijven een eigen richting kiest en dat het verhaal en zelfs iedere scene heel anders kan verlopen dan je zelf min of meer had bedacht, omdat wat er op papier komt deels voortkomt uit het onderbewustzijn.

Ik vertrouw daarop, het maakt mijn verhalen beter dan alles vooraf bedenken. Bovendien houd ik het dan ook leuk voor mezelf, het lijkt mij anders een invuloefening. Jezelf verrassen is een van de grote genoegens van het schrijven.

Wat hoop je dat een lezer meeneemt uit Moederliefde? En waarom?

Dat je moet worden wie je ten diepste werkelijk bent, in woord en daad, ook als de maatschappij/dierbaren/anderen iets anders van je verwachten. Dat is nodig om gelukkig te kunnen leven en sterven.