An Van Paemel: “Een schrijver die zijn werk laat beoordelen geeft een stuk van zijn ziel bloot”

An Van Paemel houdt haar zwaarste kritiek voor zich tot ze denkt dat de schrijver ertegen kan. Ze begon zo’n tien jaar geleden als schrijfcoach, debuteerde in 2022 met Dansen op vluchtige noten en werkt nu aan haar tweede roman. Een gesprek over de dunne grens tussen sturen en loslaten, en over uitgevers die niet meer redigeren.

Je begeleidt schrijvers bij iets wat uiteindelijk helemaal uit henzelf moet komen. Waar ligt voor jou de grens tussen sturen en loslaten?

Die grens is heel dun. Ik begon zo’n tien jaar geleden als schrijfcoach, en ik ben intussen veel meer gaan loslaten. Beginnende schrijvers moeten enkele basisprincipes over structuur, perspectief, tijd en scènes beheersen, maar daarna moeten ze hun eigen weg zoeken. Daarbij geef ik wel feedback en tips, maar ik probeer zo min mogelijk te sturen.

Waar verzetten schrijvers zich het hardst tegen, ook als ze ergens wel weten dat je gelijk hebt?

Het moeilijkst zijn de autobiografische verhalen. Schrijvers die iets heel persoonlijks willen vertellen, willen zich aan de door hen beleefde werkelijkheid houden, maar voor een lezer werkt dat niet altijd. Er moet toch altijd een zekere structuur en spanning in een verhaal zitten. Je moet ook durven schrappen, en dat is moeilijk.

Als coach zie je waarschijnlijk binnen een paar pagina’s wat er schort aan een manuscript. Maar een schrijver is er misschien niet altijd aan toe om dat te weten. Hoe bepaal je dan wat je wel en niet zegt in een eerste gesprek?

Na een eerste lezing vermeld ik vooral wat goed gaat. Daarna geef ik suggesties en alternatieven. Dan zie je al snel of een schrijver daarvoor open staat of niet. Je moet een schrijver ook de tijd geven om je feedback te laten bezinken. Een verhaal moet groeien.

Je bent zelf ook auteur en debuteerde in 2022 met Dansen op vluchtige noten bij Houtekiet. Waar begint bij jou een verhaal? Bij een personage, een beeld, een zin?

Mijn eerste roman begon bij een oude familiegeschiedenis, een jonge Vlaming die bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog naar neutraal Nederland vluchtte en daar verliefd werd op een Nederlands meisje.

Een ideaal uitgangspunt om het verband te leggen met vluchtelingenproblematiek, met cultuurverschillen, maar dan dichter bij huis dan gewoonlijk. Mijn hoofdpersonages werken allebei als krankzinnigenverpleger, zodat ik thema’s kon uitdiepen als de dunne grens tussen geestelijk ziek en gezond (op een ogenblik dat de hele wereld een gekkenhuis lijkt).

Ook mijn tweede roman is begonnen met een oud familieverhaal, met enkele personages die echt hebben bestaan. Ik werk eerst dat verhaal uit en daarbij stuit ik gaandeweg op thema’s die ik graag wil uitdiepen. Zo neemt fictie het al snel over van feiten. Ik probeer de diepere werkelijkheid achter de feiten te achterhalen, en dat lukt beter met fictie.

Je coacht schrijvers en redigeert verhalen van anderen. Word je daar strenger van voor je eigen proza, of juist milder? En waarom?

Hoe meer je met redigeren bezig bent, hoe strenger je wordt, denk ik. Je leert enorm veel van feedback geven, want je ontwikkelt een kritisch oog.

Ik lees nu ook het werk van gevestigde schrijvers met een ander oog. Welke technieken en handigheidjes passen ze toe? Hoe hanteren ze stijl? Je leest dan misschien niet meer zo onbevangen, maar de beleving wordt wel dieper.

De ene schrijver wordt beter van kritiek, de andere klapt ervan dicht. Waar zit dat verschil in, en voel je van tevoren aan met wie je te maken hebt?

Van tevoren is het heel moeilijk om dat te weten. Toen ik begon als coach, een tiental jaar geleden, had ik weleens cursisten die meteen afhaakten bij de minste feedback.

Zo heb ik geleerd om in het begin heel voorzichtig te zijn, om vooral de nadruk te leggen op wat goed is. Een schrijver die zijn werk laat beoordelen geeft een stuk van zijn ziel bloot, daar moet je omzichtig mee omgaan.

Daartegenover staat dat wie bereid is om naar feedback te luisteren, veel sneller vorderingen maakt.

Proeflezers die meerdere versies lezen, verliezen hun frisse blik. Hoe ga je daarmee om?

Ik heb vier vaste proeflezers. Ze zijn zelf ook schrijver, we lezen elkaars werk in wording. Je kunt je proeflezers niet opschepen met telkens dezelfde, herwerkte passages. Ik leg hoofdstuk per hoofdstuk voor, en nadat ik herwerkt heb, laat ik het stuk een hele tijd liggen.

Daarna kan ik het zelf met een frissere, kritische blik herlezen en hopen dat mijn lezers de eerste versie grotendeels vergeten zijn tegen dat ik het opnieuw voorleg.

Ideaal is natuurlijk om een andere proeflezer te vinden zodra de eerste versie van de roman klaar is, die kan het dan volkomen onbevangen lezen.

Soms werkt een scène niet, zonder dat je een schrijfregel kunt aanwijzen die overtreden is. Hoe leg je zoiets uit aan de schrijver?

Schrijven is meer dan schrijfregeltjes toepassen. Ik lees altijd in de eerste plaats als lezer, daarna pas als coach. Vind ik een verhaal boeiend, en waarom? Welke passages lezen vlot, bij welke passage verlies ik mijn interesse? Pas dan vraag ik me af wat eraan kan verbeterd worden.

De groep prozaïsten die ik coach vraag ik om ook het werk van de anderen te lezen en er feedback op te geven. Van zelf feedback geven leer je veel, want bij een ander zie je fouten makkelijker dan bij jezelf. Zo vorm je een kritisch oog.

We hebben het tot nu toe gehad over wat een menselijke lezer opmerkt en hoe die dat overbrengt. Tegenwoordig leggen schrijvers hun tekst ook aan AI voor. Wat kan AI wel, en waar houdt het op?

Toen ChatGPT pas uitkwam, heb ik voor de grap eens het verhaal waar ik toen aan bezig was door het programma gehaald. Er kwam een banaal, gepolijst en voorspelbaar script uit. Schrijven is een creatieve bezigheid, AI kan nooit een schrijver vervangen.

Wel kan het een hulpmiddel zijn. Vooral in een vroeg stadium, bij de eerste versie van een scène bijvoorbeeld, is dat nuttig. Als schrijver zit je zo vast in je eigen hoofd dat je sommige dingen gewoon niet ziet, tenzij je de tekst een tijd laat liggen.

De feedback moet je ook altijd met een kritisch menselijk oog blijven beoordelen, maar dat moet je met de kritiek van je lezers ook. Menselijk beoordelingsvermogen zal altijd onmisbaar blijven, denk ik.

De angst is dat AI de schrijver overbodig maakt. Is die angst terecht en waarom (niet)?

Het schijnt dat er wel eens romans verschijnen die volledig door AI zijn gemaakt, maar die worden snel ontmaskerd.

AI denkt niet zelf na, het recycleert en put uit de som van menselijke kennis waarmee het programma is gevoed. Ik ben dan ook niet bang van AI, het kan nuttig zijn, maar nooit een creatieve schrijver vervangen.

Als auteur en redacteur zie je van dichtbij dat uitgevers minder in redactie investeren. Wat voor gevolgen gaat dat hebben? En wat zie je aan een tekst waar geen redacteur aan te pas is gekomen?

Ik vind dit een heel spijtige evolutie. Het business model primeert. De eerste vraag die een uitgever zich stelt is niet, is dit een goed boek, maar wel, zal het verkopen? Vervolgens doen ze weinig moeite om een boek beter te maken.

Soms zie je in het werk van een debuterende auteur op de eerste pagina al een joekel van een taalfout staan. Dan denk ik, dat doe je een schrijver toch niet aan? Ik lees ook wel passages in romans van gevestigde auteurs die de mist ingaan. Waar was daar de redacteur? Veel regionale krant hebben hun correctoren ontslagen en werken met AI. Dat zorgt voor artikels die vooral op de lachspieren werken.

Je bent auteur, coach en redacteur. Waar ligt op dit moment je zwaartepunt, en waar kunnen mensen je vinden?

Ik ben schrijfcoach bij Avansa Regio Brugge, een van de twaalf sociaal-culturele organisaties van Vlaanderen en Brussel. Ze hebben een breed vormingsaanbod voor volwassen. Ik begeleid er beginnende schrijvers en gevorderden.

De cursussen hervatten pas in de herfst, dus ben ik momenteel vooral druk met zelf schrijven. Mijn tweede roman is voor 75 procent af, en ik hoop tegen het eind van de zomer een (bijna) definitieve versie klaar te hebben.

Voor het vormingsaanbod van Avansa kun je terecht op hun website. Contact met mij opnemen kan via mijn website, of per e-mail.

Welk advies dat schrijvers vaak krijgen, deugt volgens jou niet? En waarom?

Advies wordt pas goed advies als het op vruchtbare grond valt. Sommige schrijvers zijn te snel tevreden maar de meeste beginnende schrijvers hebben te weinig zelfvertrouwen. Als het niet meteen lukt, denken ze dat ze niet goed genoeg zijn en geven ze op.

Maar net op het moment van de grootste twijfel begint er iets te kantelen. Net dan komen er nieuwe ideeën. Geef dus vooral niet op. Wees niet bang om te schrappen. Herschrijf, herbegin desnoods. En vind daar plezier in, anders hou je het niet vol.

Nu merk ik dat ik toch weer zelf advies heb gegeven. Maar hopelijk deugdelijk advies…