Rob van Doorn: “Een boek uitgeven is een lang en intensief proces”

Bij Uitgeverij Doornwater weegt het kennismakingsgesprek minstens zo zwaar als het manuscript. Rob van Doorn runt de uitgeverij samen met Hanneke van de Water. Hij vertelt hoe een debutant hem overtuigt en waaraan een auteur zelf meebetaalt.

Op jullie site staat dat jullie nieuwe auteurs een kans geven. Hoe overtuigt een debutant jullie?

In de eerste plaats moet een manuscript natuurlijk passen bij Uitgeverij Doornwater. We hanteren daarbij twee duidelijke uitgangspunten: een manuscript moet minimaal 60.000 woorden omvatten en er moet een maatschappelijk of politiek relevant thema in zitten. Dat hoeft overigens absoluut geen zwaar non-fictieboek te zijn. Zo’n thema kan net zo goed verpakt zijn in een thriller, roman of ander genre.

Maar daarmee ben je er natuurlijk nog niet. Uiteindelijk draait het om de kwaliteit van het verhaal. Is het goed geschreven? Zijn de personages geloofwaardig? Zit er vaart in? En misschien wel het belangrijkste: willen we na tien, twintig of vijftig pagina’s verder lezen? Een debutant hoeft ons dus niet te overtuigen met een indrukwekkend cv of eerdere publicaties. Het manuscript moet ons overtuigen.

Er komt een manuscript binnen. Wie leest het, en wat gebeurt er daarna?

We krijgen behoorlijk veel manuscripten binnen. Die zetten we op een overzicht en in principe behandelen we ze op volgorde van binnenkomst. Mijn compagnon (Hanneke van de Water) en ik verdelen ze onderling en één van ons begint met lezen.

Toen we Uitgeverij Doornwater samen begonnen, hebben we één heel duidelijke afspraak gemaakt: we geven uitsluitend boeken uit waar we allebei volmondig ja tegen zeggen. Dat werkt heel simpel. Is degene die het manuscript als eerste leest niet enthousiast genoeg, dan houdt het daar op en hoeft de ander het niet meer helemaal te lezen. Is de eerste wél enthousiast, dan gaat het manuscript naar de ander.

Zijn we vervolgens allebei enthousiast, dan nodigen we de auteur uit voor een kennismakingsgesprek. Dat vinden we minstens zo belangrijk als het manuscript zelf. Een boek uitgeven is een lang en intensief proces. Je werkt samen aan de redactie, de omslag, de flaptekst, de auteursbiografie, de promotie en nog veel meer. Dan moet er over en weer vertrouwen zijn en moet je prettig met elkaar kunnen samenwerken. Een goed boek is belangrijk, maar een goede samenwerking eveneens.

Jullie besluiten een manuscript uit te geven. Wat gebeurt er dan, en hoelang duurt het voordat het boek te koop is?

Zodra het contract is getekend, plannen we het boek in en begint eigenlijk een heel intensieve, maar ook leuke periode. De redactie gaat van start, er wordt gewerkt aan het ontwerp van de cover en we maken de flaptekst en auteursbiografie.

Daarbij vinden we het belangrijk dat een auteur niet het gevoel heeft zijn manuscript bij de voordeur af te geven en het maanden later als boek terug te krijgen. We doen het echt samen. De auteur wordt bij de verschillende stappen betrokken en mag daar uiteraard iets van vinden.

Wanneer we alle drie tevreden zijn, gaat het materiaal naar de vormgever. Die maakt de proeven van het boek. Ook die worden weer gecontroleerd en pas wanneer iedereen akkoord is, worden de definitieve drukbestanden gemaakt en gaat het boek naar de drukker.

Hoeveel tijd dat kost, verschilt per boek. Het hangt onder meer af van de hoeveelheid redactiewerk, de planning van de vormgever en drukker en natuurlijk onze eigen uitgeefplanning. We kiezen liever voor zorgvuldig dan voor zo snel mogelijk.

Waardoor haak je af tijdens het lezen van een inzending?

Soms is dat vrij snel duidelijk. Bijvoorbeeld wanneer een manuscript niet aan onze minimale omvang voldoet of wanneer het maatschappelijke of politieke element dat wij zoeken ontbreekt.

Maar het kan natuurlijk ook tijdens het lezen gebeuren. Een interessant thema alleen is niet genoeg; het moet ook goed worden uitgewerkt. Het verhaal moet blijven boeien, de schrijfstijl moet voldoende niveau hebben en personages moeten geloofwaardig zijn.

Daarnaast kijken we of een boek past bij waar wij als uitgeverij voor willen staan. We schuwen controversiële onderwerpen of afwijkende meningen beslist niet – integendeel, een boek mag wat ons betreft juist discussie oproepen – maar er zijn natuurlijk wel grenzen wanneer de boodschap of strekking fundamenteel strijdig is met de waarden die wij als uitgeverij en persoonlijk willen uitdragen.

Jullie geven ook minder commerciële boeken een kans. Wat betekent minder commercieel voor jullie, en waar ligt de grens?

Voor ons betekent minder commercieel vooral dat een boek een relatief kleine doelgroep kan hebben. Een boek over een heel specifiek maatschappelijk, historisch of politiek onderwerp zal misschien nooit duizenden lezers bereiken, maar kan voor een kleinere groep juist ontzettend waardevol zijn.

Wij kijken daarom niet uitsluitend naar de vraag: hoeveel exemplaren kunnen we hiervan verkopen? We kijken ook naar: heeft dit boek iets te vertellen? Voegt het iets toe? Verdient dit verhaal een podium?

Natuurlijk zijn we ook gewoon een onderneming en moet een uitgave financieel verantwoord zijn. Er ligt dus wel degelijk ergens een grens. Maar commerciële potentie is bij ons niet het enige criterium. Als dat zo was, zouden heel wat bijzondere boeken nooit verschijnen.

Wat gebeurt er met een manuscript dat goed is maar nog niet af?

In principe beoordelen wij alleen manuscripten waarvan de auteur zelf zegt: dit is mijn voltooide manuscript. We zijn geen schrijfopleiding en het is niet onze bedoeling om vanaf een eerste concept gezamenlijk een boek te gaan ontwikkelen.

Dat neemt niet weg dat we een manuscript heel goed kunnen vinden en tegelijkertijd kunnen denken: hier valt nog meer uit te halen. Misschien moet een verhaallijn sterker, kan een personage beter worden uitgewerkt of zijn bepaalde passages overbodig.

In zo’n geval gaan we daarover met de auteur in gesprek. We leggen uit wat wij zien en waarom wij denken dat een wijziging het boek beter zou maken. Uiteindelijk blijft het natuurlijk het werk van de auteur. Die moet dus ook bereid zijn om naar onze argumenten te luisteren en zelf bepalen wat hij of zij daarmee doet.

Wat doen jullie voor een auteur zodra het boek er ligt, en wat verwachten jullie dat hij zelf oppakt?

Wij doen naar verhouding behoorlijk veel aan boekmarketing. We zien dat veel uitgeverijen daar tegenwoordig maar beperkt tijd en geld voor beschikbaar hebben. Wij hebben daar bewust een andere keuze in gemaakt.

Je kunt namelijk een fantastisch boek uitgeven, maar als niemand weet dat het bestaat, wordt het ook niet gelezen. Daarom beschikken we over een uitgebreid pakket aan marketingactiviteiten. We benaderen de geschreven pers, digitale nieuwsmedia, radio en waar mogelijk televisie. Onze boeken en auteurs komen daardoor regelmatig in de media. Daarnaast zijn we zelf zeer actief op sociale media.

Tegelijkertijd verwachten we ook iets van onze auteurs. Een uitgever kan zichtbaarheid creëren, maar een auteur is zelf een belangrijk onderdeel van het verhaal achter een boek. Daarom stimuleren we auteurs om ook zelf zichtbaar te zijn, bijvoorbeeld via sociale media, presentaties, interviews en evenementen. Boekpromotie werkt naar onze ervaring het beste wanneer uitgever en auteur daarin samen optrekken.

Wat voor manuscripten zoeken jullie op dit moment, en waarom juist die?

Wij zijn eigenlijk voortdurend op zoek naar manuscripten die een relevant maatschappelijk of politiek onderwerp bij de kop pakken. Dat kan fictie of non-fictie zijn.

We leven in een tijd waarin ontzettend veel gebeurt en waarin maatschappelijke discussies elkaar in hoog tempo opvolgen. Literatuur kan helpen om zulke onderwerpen van een andere kant te bekijken. Een roman of thriller kan soms iets invoelbaar maken wat in een krantenartikel vooral abstract blijft.

Dat zijn de boeken waar wij enthousiast van worden: boeken die niet alleen vermaken, maar die na de laatste bladzijde nog in je hoofd blijven zitten, die een discussie op gang brengen of wellicht zelfs verandering.

Je schrijft zelf politieke thrillers. Helpt dat als je het manuscript van iemand anders leest, of zit het je juist in de weg?

Dat helpt absoluut. Hanneke en ik schrijven allebei en daardoor weten we ook hoe kwetsbaar het kan voelen om iets wat je zelf hebt geschreven aan iemand anders voor te leggen. Je hebt maanden of soms jaren aan een manuscript gewerkt en vervolgens krijg je iemand tegenover je die er van alles van vindt.

Het helpt ook bij het beoordelen. Als schrijver herken je bijvoorbeeld waar een verhaal inzakt, wanneer informatie te nadrukkelijk wordt uitgelegd, wanneer een dialoog niet natuurlijk voelt of wanneer een plot juist heel goed in elkaar zit.

Tegelijkertijd moet je oppassen dat je een andere auteur niet gaat vertellen hoe jij het zelf zou hebben geschreven. Dat is niet de bedoeling. Iedere schrijver heeft zijn eigen stem. Onze taak is niet om daar onze stem van te maken, maar om te kijken hoe we het beste uit de stem van die auteur kunnen halen.

Voordat je ging uitgeven was je bestuurder en organisatieadviseur. Wat heb je in dat werk geleerd waar je als uitgever nog steeds iets aan hebt?

Waarschijnlijk meer dan ik vooraf had gedacht. Als bestuurder en organisatieadviseur leer je in de eerste plaats goed luisteren. Niet alleen naar wat iemand zegt, maar ook naar wat erachter zit. Je leert verschillende belangen herkennen, hoofd- en bijzaken onderscheiden en beslissingen nemen terwijl niet iedereen automatisch dezelfde mening heeft.

Dat komt in een uitgeverij voortdurend van pas. Een auteur heeft een bepaalde visie op zijn boek, een redacteur kijkt er weer anders naar, een vormgever heeft zijn ideeën en wij hebben als uitgever ook onze verantwoordelijkheid. Uiteindelijk moet dat allemaal bij elkaar komen.

Daarnaast heb ik geleerd dat duidelijkheid enorm belangrijk is. Zeg wat je doet en doe wat je zegt. Zeker in een traject dat voor een auteur vaak heel persoonlijk en emotioneel is. Voor ons is een manuscript ons werk, maar voor een auteur kan het iets zijn waar jarenlang een enorm stuk van zichzelf in is gestoken. Daar moet je zorgvuldig mee omgaan.

Waar moet een schrijver financieel op rekenen als hij bij een kleine uitgeverij uitgeeft?

Dat verschilt enorm per uitgeverij en daarom zou ik iedere auteur adviseren om daar vooraf heel goed naar te kijken en vooral ook vragen over te stellen. Wat wordt er van jou verwacht, wat doet de uitgever daarvoor en welke afspraken worden er gemaakt over verkoop, royalty’s, marketing en eventuele andere kosten?

Bij kleinere uitgeverijen bestaan verschillende modellen. Bij ons draagt een auteur financieel bij aan de totstandkoming en promotie van een boek. Wij zijn volkomen transparant in de totstandkoming van een dergelijke eigen bijdrage en wat de auteur voor die bijdrage terugkrijgt.

Ik vind vooral dat een auteur vooraf precies moet weten waar hij aan toe is. Geen verrassingen achteraf, geen onduidelijke kosten en geen prachtige verkoopbeloftes die niemand kan waarmaken. Een boek uitgeven is ook zakelijk een samenwerking en daar horen heldere afspraken bij.

Wat zeg je tegen iemand die overal wordt afgewezen?

Vooral: laat je daardoor niet onmiddellijk ontmoedigen.

Een afwijzing door een uitgever betekent niet automatisch dat een manuscript slecht is. Uitgeverijen hebben allemaal hun eigen profiel, fonds, smaak en commerciële afwegingen. Een boek dat bij ons niet past, kan bij een andere uitgeverij juist precies op zijn plek zijn.

Dat proberen we ook in onze afwijzingen duidelijk te maken. Als een manuscript niet binnen ons fonds past, zeggen we nadrukkelijk dat onze beslissing niet automatisch iets zegt over de kwaliteit ervan.

Wanneer we tijdens het lezen wel zien dat iemand bijvoorbeeld nog onvoldoende schrijfervaring heeft, kunnen we adviseren eerst met een schrijfcoach aan de slag te gaan en het manuscript verder te ontwikkelen.

En soms is doorzetten simpelweg onderdeel van het schrijverschap. Er zijn genoeg succesvolle auteurs die eerst een stapel afwijzingen hebben gekregen. Luister naar serieuze feedback, kijk kritisch naar je eigen werk, verbeter waar dat nodig is – maar laat één of meerdere afwijzingen niet bepalen of jouw verhaal bestaansrecht heeft.