Schrijf één beschrijving en je weet of je toont of vertelt

De uitwerking

De wachtkamer was klein en nogal benauwd. Aan de muur hing een poster over griepprik met een omgekruld hoekje. Er stonden acht stoelen tegen elkaar, van dat blauwe geribbelde stof dat in elke openbare ruimte hetzelfde is.

Op de tafel in het midden lag een stapel tijdschriften. Bovenop een Libelle uit maart, daaronder twee nummers van een blad over caravans. Iemand had de kruiswoordpuzzel half ingevuld, met balpen, en er waren twee woorden doorgekrast.

Achter de balie zat een vrouw van een jaar of vijftig. Ze had een telefoon tussen haar oor en haar schouder geklemd en typte ondertussen door. Op haar bureau stond een lijstje met twee kinderen erin die inmiddels volwassen zouden zijn.

’Ja,’ zei ze. ’Ja. Nee, dat kan ik niet zeggen.’

Ze legde neer en pakte een stapeltje formulieren, tikte die recht op het bureaublad en legde ze weg. Toen nam ze een slok uit een beker waar de koffie allang koud in moest zijn.

De klok boven de deur liep, voor zover te zien, gelijk. Om tien over half kwam er een man binnen die zijn jas aanhield en op de stoel bij het raam ging zitten. Hij haalde zijn telefoon uit zijn zak, keek erop, en stopte hem terug. Twee minuten later deed hij het opnieuw.

De vrouw achter de balie keek niet op. Ze had een agenda opengeslagen waarin met verschillende kleuren was geschreven, blauw voor de ochtenden en groen voor de middagen, en ze zette met rood een streep door een van de regels.

Buiten stopte een bus. Door het raam was te zien hoe drie mensen uitstapten en langs de gevel liepen, en hoe de laatste van hen even naar binnen keek zonder iets te zien.

Het was een sombere ruimte, en de vrouw achter de balie leek er al jaren te zitten.

De feedback van ViaScripta

De uitwerking heeft echte kwaliteiten, maar de slotzin maakt de hele opdracht kapot. Dat behandel ik eerst, want het is het meest urgent.

Oordeelvrij

Bijna de hele tekst is schoon. Maar de slotzin bevat twee directe oordelen: “sombere ruimte” en “leek er al jaren te zitten”. Dat zijn precies de woorden die de opdracht verbiedt. Je mag niet schrijven dat iets somber is; je beschrijft wat somber maakt. En “leek er al jaren te zitten” is een interpretatie die de verteller hardop uitspreekt in plaats van die via detail over te dragen.

Dit is geen kleinigheid, want alles wat je in de rest van de tekst goed hebt gedaan, maak je in de slotzin ongedaan. De opdracht vraagt dat het oordeel nergens staat maar overal aanwezig is. Op die ene plek staat het, en dat ondermijnt de techniek die je in de tekst ervoor zorgvuldig hebt opgebouwd.

Standpunt

Buiten die slotzin werkt dit goed. De lezer voelt wat de verteller van de vrouw achter de balie vindt: iemand die al lang in een systeem meeloopt, mechanisch en een beetje verdoofd. “Tikte die recht op het bureaublad” is een goed voorbeeld. De koffie die allang koud moet zijn, is ook raak. Je laat iemand zien die de dingen afhandelt, niet belééft.

Selectie

Dit is het sterkste deel van de uitwerking. De Libelle en de caravanbladen, de half ingevulde kruiswoordpuzzel met doorgekraste woorden, de man die twee keer zijn telefoon pakt, de persoon buiten die naar binnen kijkt “zonder iets te zien”: dit zijn allemaal keuzes die een oordeel dragen zonder het te noemen. De kleurenagenda met de rode streep erop is een kleine vondst. De volgorde klopt ook: je begint bij de ruimte, schuift door naar de vrouw, en laat de man bij het raam en de bus buiten als contrast functioneren.

Één kwestie: de uitleg van de kleuren in de agenda (“blauw voor de ochtenden en groen voor de middagen”) is een verklaring die je er zelf bij bedenkt. De verteller weet dit niet zeker, want hij zit aan de andere kant van de balie. Vraag je af of je met dit detail je vertellerspositie niet even verlaat.

Zelfstandigheid

De tekst werkt als los fragment. Er is geen verhaal nodig om de sfeer of de verhoudingen te begrijpen.

Volgende stap

Schrap de slotzin volledig. Zoek in de rest van je tekst naar het detail dat het werk al doet dat die zin nu met woorden probeert te doen, en eindig dáár. Het leerdoel van deze oefening is precies dit: leren stoppen voordat je hardop zegt wat je al had laten zien.

De techniek zit er. De reflex om het aan het eind toch te benoemen ook. Dat is wat je nu wegwerkt.